Το συμβολικό παιχνίδι εμφανίζεται από πολύ νωρίς και διαφοροποιείται ανάλογα με την ηλικία στην οποία βρίσκεται το κάθε παιδί. Όμως, υπάρχουν κάποια σημάδια που μπορεί να μας κάνουν να ανησυχούμε, όταν αυτό απουσιάζει ή υπάρχει αδιαφορία για αυτό από το παιδί.
Τι είναι το συμβολικό παιχνίδι
Το συμβολικό παιχνίδι είναι στην ουσία η δημιουργία νοερών αναπαραστάσεων από ένα παιδί και δείχνει ότι έχει την ικανότητα για αφηρημένη σκέψη. Κατά το συμβολικό παιχνίδι, το παιδί αναπαριστά κάτι, ένα αντικείμενο ή μια σκηνή.
Μπορεί να αντικαθιστά ένα αντικείμενο με ένα άλλο, όπως π.χ. χρησιμοποιεί ένα τουβλάκι ως τηλέφωνο για να μιμηθεί ότι τηλεφωνεί, προσποιείται ότι πίνει νερό από ένα πλαστικό ποτηράκι ή ακόμη παριστάνει ότι είναι πρίγκιπας/πριγκήπισσα ή κάποιο ζωάκι.
Ποια είναι η σημασία του συμβολικού παιχνιδιού
Το συμβολικό παιχνίδι είναι ανεκτίμητο για τη συναισθηματική, κοινωνική, αλλά και γνωστική ανάπτυξη του παιδιού καθώς:
-
Λειτουργεί ψυχοθεραπευτικά, δίνοντας τη δυνατότητα στο παιδί να εξωτερικεύσει ασυνείδητες συγκρούσεις του, να εκφράσει δυσκολίες που συναντά στην καθημερινή ζωή και με κάποιο τρόπο όλα αυτά να τα διαπραγματευτεί.
-
Δίνει διέξοδο στη φαντασία.
-
Βοηθά στην εξέλιξη του λόγου, γιατί το παιδί, παίζοντας, οργανώνει τη σκέψη του σε λόγο με σκοπό να εκφράσει αυτά που σκέφτεται και αισθάνεται.
-
Δίνει τη δυνατότητα στο παιδί να δουλέψει πάνω στις κοινωνικές σχέσεις. Πράγματι είτε παίζει ομαδικά είτε ατομικά, αναπαριστά συνήθως μια ιστορία που αναφέρεται σε σχέσεις, συναισθήματα και σκέψεις προσώπων, καλείται να δώσει λύσεις, να μπει στη θέση άλλων και να δει τα πράγματα από τη δική τους οπτική γωνία καλλιεργώντας έτσι την ενσυναίσθηση μέσα από τα παιχνίδια ρόλων.
-
Απαιτεί από το παιδί να οργανώσει κάτι δικό του, να βάλει δηλαδή τις σκέψεις του, αλλά και τις επιθυμίες του σε τάξη και να δημιουργήσει μια πλοκή.
Σε ποια ηλικία εμφανίζεται το συμβολικό παιχνίδι
-
17-19 μηνών: το παιδί προσποιείται ότι πάει για ύπνο, ότι πίνει από ένα φλιτζάνι ή ότι τρώει με το κουτάλι. Είναι η αρχή της αληθινής λεκτικής επικοινωνίας, καθώς οι λέξεις χρησιμοποιούνται για να δηλώσουν τη λειτουργία των αντικειμένων.
-
19-22 μηνών: το συμβολικό παιχνίδι εκτείνεται πέρα από το παιδί και τον εαυτό του. Παιχνίδι με κούκλες, τις ταΐζει ή μπορεί να τις σκεπάζει με κουβέρτα. Συνδυάζει παιχνίδια π.χ. βάζει ένα κουτάλι σε ένα τηγάνι, χύνει από μια κανάτα σε ένα φλιτζάνι. Αρχίζει ο συνδυασμός λέξεων.
-
2-2,5 ετών: αναπαριστά γεγονότα που βιώνει π.χ. κατάστημα-ψώνια, γιατρός-άρρωστο παιδί. Μπορεί να ξεκινάει και να απαντά σε ερωτήσεις: Ποιος; Που; Πότε; Τι; Τι κάνει;. Απαντά ακατάλληλα εκτός από καλά μαθημένες ρουτίνες.
-
3 ετών: κάνει παιχνίδια προσποίησης με μεγαλύτερη ακολουθία π.χ. μπορεί να φτιάξει ένα κέικ (ψήνει - σερβίρει - πλένει τα πιάτα). Χρησιμοποιεί τον αόριστο & το μέλλοντα π.χ. έφαγα το κέικ., θα πλύνω τα πιάτα.
-
3-3,5 ετών: εκτελεί παιχνίδια με κουκλόσπιτα και με φάρμα κ.τ.λ., χρησιμοποιεί κύβους και κουτιά με άμμο για να φτιάξει ένα περιβάλλον π.χ. φάρμα. Το περιγραφικό λεξιλόγιο επεκτείνεται, καθώς χρησιμοποιεί όρους για έννοιες, όπως τα σχήματα, μεγέθη, χρώματα, υφή, σχέσεις χώρου.
-
3,5 - 4 ετών: χρησιμοποιεί κούκλες για να αναπαραστήσει σκηνές, κάνει υποθέσεις "τι θα γινόταν αν". Εκφράζει προθέσεις και πιθανά μελλοντικά γεγονότα, χρησιμοποιεί συνδετικά. Αρχίζει να απαντά σωστά στις ερωτήσεις "γιατί, πώς".
-
5 ετών: υψηλή φαντασία, πλήρως συνεργατικό παιχνίδι. Χρησιμοποιεί σχετικούς όρους (τότε, πότε, πρώτα, μετά, τέλος, ενώ, πριν, μετά).
Είναι όλα τα παιδιά σε θέση να κάνουν συμβολικό παιχνίδι;
Το συμβολικό παιχνίδι εμφανίζεται αυθόρμητα, ενώ η απουσία του προβληματίζει. Καθώς για να εμφανιστεί, προϋποθέτει την ικανότητα νοερής αναπαράστασης, αφηρημένης σκέψης, ευελιξίας και κατανόησης του κοινωνικού πλαισίου.
Παιδιά με ανωριμότητα, νοητική υστέρηση ή διάχυτη αναπτυξιακή διαταραχή (στο φάσμα του αυτισμού) μπορεί να υστερούν σ’ αυτό.
Σε βαριές περιπτώσεις το συμβολικό παιχνίδι απουσιάζει τελείως. Σε άλλες, απλά δεν υπάρχει προτίμηση γι’ αυτό, δε γίνεται αυθόρμητα ή είναι φτωχό.
Έτσι, ένα παιδί μπορεί να μην κατανοεί πώς μπορεί να παίξει με κουζινικά, αφού δεν υπάρχει φαγητό. Πιθανά να προτιμά να τα χτυπά μεταξύ τους, ώστε να παράγουν ήχο ή να αδιαφορεί γι’ αυτά.
Σε μεγαλύτερη ηλικία, ένα παιδί με δυσκολία στο συμβολισμό ίσως να μην είναι σε θέση να υποκριθεί ποιος είναι ο κλέφτης, αφού οι παίκτες έχουν εκ των προτέρων καθορίσει ποιος θα πάρει αυτόν το ρόλο.
Στα ομαδικά παιχνίδια, τα προβλήματα συνήθως είναι εντονότερα γιατί το παιδί καλείται να μπει στη θέση των άλλων και να λάβει υπόψη του τι σκέφτονται εκείνοι π.χ. στο κρυφτό ένα παιδί που κρύβεται μπορεί να πιστεύει ότι και οι άλλοι ξέρουν πού βρίσκεται, οπότε δεν εμπλέκεται σωστά στο παιχνίδι ή μαρτυρά τη θέση άλλων παιδιών, γιατί υποθέτει ότι, όπως το ίδιο γνωρίζει τη θέση τους, τη γνωρίζει κι εκείνος που τα φυλά.
Πότε πρέπει να ανησυχούμε
-
Αν το παιδί δεν παίζει αυθόρμητα συμβολικό παιχνίδι και δεν ανταποκρίνεται στην προσπάθεια του ενήλικα ή άλλων παιδιών να το προσκαλέσουν σ’ ένα τέτοιο παιχνίδι.
-
Αν δείχνει να μην κατανοεί το συμβολισμό και να έχει υπερβολικά συγκεκριμένη σκέψη π.χ. «δεν είσαι η Κοκκινοσκουφίτσα, αφού δε φοράς κόκκινο σκούφο» ή «δεν πετάει το αεροπλάνο, εσύ το κρατάς».
-
Αν παίζει στερεότυπα π.χ. παίζει με κουκλάκια, αλλά επαναλαμβάνει πάντα το ίδιο μοτίβο και όταν από δική μας παρέμβαση αυτό αλλάξει, τότε εκνευρίζεται ή απλά δεν ανταποκρίνεται και επιμένει στη δική του εκδοχή.
-
Αν χρησιμοποιεί αποκλειστικά ή συνήθως, αυτούσιους διαλόγους π.χ. από DVD ή παραμύθια.
-
Αν το παιδί παίζει αδόμητα, πετάγεται από το ένα παιχνίδι στο άλλο, ασχολείται πολύ λίγο με τα παιχνίδια του και δεν καταφέρνει να εστιάζει σε κάτι οργανώνοντας ένα παιχνίδι.
Σε κάποιες περιπτώσεις, λοιπόν, ίσως χρειάζεται να το διερευνήσουμε περισσότερο ή ακόμα και να ζητήσουμε μία αξιολόγηση από κάποιον ειδικό παιδαγωγό. Όπως είχε πει και ο Πλάτωνας «μπορείτε να ανακαλύψετε περισσότερα για ένα άτομο σε μια ώρα παιχνιδιού παρά σε ένα έτος συνομιλίας».
Πηγή: παιδαγωγικό κέντρο